Alternatör ne iş yapar?
Alternatör, motor çalışırken elektrik üreten ve aküyü yeniden dolduran parçadır. Akü yalnızca motoru ilk çalıştırmak için gereken gücü verir; motor çalıştıktan sonra farlar, ateşleme sistemi, klima fanı, radyo ve şarj soketleri gibi elektrikli donanımların enerjisi alternatörden gelir. Aynı anda alternatör, marş sırasında aküden çekilen enerjiyi de geri yükler.
Bu yüzden alternatör arızası çoğu zaman önce bir akü sorunu gibi görünür. Akü değiştirilir, araç birkaç gün sorunsuz çalışır, sonra aynı şikâyet geri döner. Asıl sebep şarj sistemindeyse yeni akü de kısa sürede boşalır. Belirtileri doğru okumak hem gereksiz akü masrafını hem de yolda kalmayı önler.
Alternatör arızasının en sık 7 belirtisi
Birinci ve en belirgin işaret, gösterge panelinde akü ya da şarj uyarı lambasının yanmasıdır. Bu lamba aküyle ilgili gibi görünse de çoğu araçta şarj sisteminin aküyü dolduramadığını haber verir. İkinci işaret farların ve gösterge ışıklarının sönükleşmesi ya da motor devri değiştikçe titremesidir. Üçüncüsü akünün sık bitmesidir: araç bir gece beklediğinde çalışmıyor, takviyeyle çalışıp ertesi gün yine çalışmıyorsa şarj sistemi kontrol edilmelidir.
Dördüncü işaret motor bölümünden gelen ötme, cızırtı ya da uğultudur. Gevşemiş veya aşınmış bir kayış alternatörü doğru hızda döndüremez; rulmanı bozulmuş bir alternatör ise dönerken uğultu yapar. Beşinci işaret yanık kokusudur; aşırı ısınan sargılar ya da kablolar bu kokuyu çıkarabilir ve ihmal edilmemelidir.
Altıncı işaret elektrikli donanımların zayıf çalışmasıdır: cam açma düğmeleri yavaşlar, silecekler ağır döner, klima fanı ya da radyo kendi kendine kesilir. Yedinci ve en ileri aşama, aracın seyir hâlindeyken stop etmesidir. Alternatör hiç şarj etmiyorsa araç yalnızca aküdeki enerjiyle gider; akü tükenince ateşleme ve yakıt sistemi de durur.
Akü mü, alternatör mü? Basit bir ölçümle ayrım
Elinizde basit bir voltmetre varsa ilk ayrımı kendiniz yapabilirsiniz. Motor kapalıyken ve araç bir süre beklemişken akü kutup başlarındaki gerilimi ölçün. Tam dolu, sağlam bir akü genellikle yaklaşık 12,4 ile 12,7 volt arasında bir değer gösterir. Bunun belirgin şekilde altındaki değerler akünün boşaldığını ya da zayıfladığını düşündürür.
Ardından motoru çalıştırıp aynı ölçümü tekrarlayın. Şarj sistemi çalışıyorsa gerilim yükselir; çoğu araçta bu değer yaklaşık 13,5 ile 14,5 volt arasındadır. Motor çalışırken gerilim 12 volt civarında kalıyor ya da farlar ve fan açıldığında belirgin şekilde düşüyorsa alternatörün aküyü dolduramadığı düşünülür. Sürekli 15 voltun üzerindeki değerler ise aşırı şarja, genellikle regülatör (konjektör) arızasına işaret eder ve aküye zarar verebilir.
Bu ölçüm bir ön ayrımdır, kesin teşhis değildir. Akıllı şarj sistemi kullanan bazı yeni araçlarda şarj gerilimi sürüş koşuluna göre bilerek değiştirildiği için tek bir ölçümle hüküm verilmez. Ayrıca zayıf bir akü ile arızalı bir alternatör aynı anda da bulunabilir; akünün yük altında test edilmesi ve şarj sisteminin ayrı ölçülmesi bu yüzden önemlidir.
Alternatör neden arıza yapar?
En sık sebep kömür (fırça) aşınmasıdır. Kömürler zamanla aşınır ve dönen parçaya akımı iletemez hâle gelir; şarj önce düzensizleşir, sonra tamamen kesilir. Diyot köprüsü arızası da yaygındır. Diyotlar alternatörün ürettiği akımı aracın kullanabileceği hâle çevirir; biri bozulduğunda şarj gücü düşer, bazen de araç dururken aküden akım kaçar.
Regülatör ya da halk arasındaki adıyla konjektör, şarj gerilimini sabit tutar. Bozulduğunda ya yetersiz şarj ya da aşırı şarj görülür. Rulman aşınması gürültüyle kendini belli eder; ilerlerse dönen parçalar zorlanır. Kayış gevşekliği ya da aşınması alternatörün kendisi sağlam olsa bile yetersiz şarja yol açar. Son olarak şarj kablosu, soket ve şase bağlantılarındaki oksitlenme veya gevşeklik, alternatörün ürettiği enerjinin aküye ulaşmasını engeller. Bu yüzden arıza her zaman alternatörün içinde değildir.
Şarj uyarısıyla yola devam etmenin riski
Şarj uyarı lambası yandığında araç hemen durmaz; akü dolu olduğu sürece bir süre daha gidebilir. Ne kadar gidebileceği akünün durumuna ve o an açık olan farlar, fan ve klima gibi tüketicilere bağlıdır. Bu süre birkaç dakika da olabilir, daha uzun da; önceden kestirmek mümkün değildir.
Akü tamamen boşaldığında araç yolda stop eder. Elektrikli direksiyon desteği olan araçlarda motor durduğunda direksiyon belirgin şekilde ağırlaşır; bu da trafikte ya da gece sürüşünde tehlikeli bir durum yaratır. Tam boşalmayı defalarca yaşayan bir akünün ömrü de kısalır. Bu nedenle şarj uyarısı yanan bir araçla uzun yola çıkılmamalı, en kısa yoldan kontrol yaptırılmalıdır.
Tamir mi, değişim mi?
Karar arızanın türüne göre verilir. Sorun aşınmış kömür, tek bir diyot, regülatör, rulman ya da kayış gibi değiştirilebilen bir parçadaysa alternatörün tamiri çoğu zaman yeterlidir. Bağlantı kablosu ya da oksitlenmiş soket kaynaklı bir şarj sorununda alternatöre hiç dokunulmadan çözüm bulunabilir.
Sargılarda yanma varsa, birden fazla ana parça aynı anda bozulmuşsa ya da gövdede hasar oluşmuşsa değişim daha mantıklı hâle gelir. Aracın yaşı, kullanım yoğunluğu ve parçanın bulunabilirliği de kararı etkiler. Doğru karar, alternatör sökülmeden önce şarj sisteminin bütün olarak ölçülmesiyle başlar.
Servise gitmeden önce yapabilecekleriniz
Şarj uyarısı yandıysa önce gereksiz elektrik tüketicilerini kapatın: klima, koltuk ısıtma, arka cam rezistansı, radyo ve şarj cihazları aküdeki sınırlı enerjiyi hızla tüketir. Gündüzse ve güvenliyse sis farı gibi ek aydınlatmaları da kapatın. Aracı gereksiz yere kapatıp yeniden çalıştırmayın; her marş aküden yüksek akım çeker.
Kayışın yerinde olup olmadığını motor kapalıyken gözle kontrol edebilirsiniz; kopmuş bir kayış alternatörün yanı sıra bazı araçlarda su pompasını da durdurur ve motor ısısı hızla yükselir. Bu durumda araç kullanılmamalıdır. Kayış yerindeyse ve araç çalışıyorsa, uzun yol yerine en yakın oto elektrik servisine kısa bir mesafeyle gidin.
Sonuç: kesin cevap ölçümle verilir
Akü uyarı lambası, sönük farlar ve sık biten akü aynı soruya çıkar: sorun aküde mi, şarj sisteminde mi? Yukarıdaki belirtiler ve basit voltmetre ölçümü yönü gösterir, ancak kesin cevap akü testi ve şarj sistemi ölçümüyle birlikte verilir. Böylece sağlam bir akü boşuna değiştirilmez, arızalı bir alternatör de yeni aküyü bitirmez.
Asil Car Service olarak 1996'dan bu yana Çanakkale'de oto elektrik ve akü hizmeti veriyoruz. Servisimizde bilgisayarlı arıza teşhisiyle şarj sistemini ölçüyor, gerekiyorsa alternatör ve marş motorunu onarıyor ya da değiştiriyoruz. Aşağıdaki hizmet bağlantılarından oto elektrik ve akü sayfalarımıza ulaşabilirsiniz.